Мәтіннің оқылуын тексеру қазақ тіліндегі мәтін үшін

Flesch Reading Ease (1948) сияқты танымал оқылу формулалары ағылшын тіліне калибрленген: олар сөйлем ұзындығын және сөздегі буын санын есептейді. Бұл формулалар кейбір тілдерге бейімделген: мысалы, орыс тіліне Оборнева коэффициенттері, испан тіліне Фернандес Уэрта формуласы бар. Қазақ тілі үшін кең танылған, тексерілген формула жоқ: жекелеген зерттеулер бар, бірақ жалпы қабылданған стандарт қалыптаспаған.

Негізгі қиындық — буында. Қазақ тілі — жалғамалы тіл: бір түбірге бірнеше жұрнақ пен жалғау қосылады (оқы → оқытушыларымыздың). Жалғаулардан ұзарған сөз міндетті түрде күрделі емес, сондықтан басқа тілдің коэффициенттері қазақ мәтінін шын мәнінен күрделірек деп бағалайды. Сол себепті құрал 0–100 шкаласын көрсетпейді және шынайырақ өлшемді қолданады: сөйлемнің орташа ұзындығы.

Кесте ағылшын тіліне арналған, сондықтан қазақ тілі үшін шектер тек бағдар. Жалғамалы тілде сөз ұзынырақ, ал сөйлемдегі сөз саны аздау болады, яғни сол сөйлем ағылшын тіліндегі аудармасынан аз сөзден тұрады. Білім деңгейі де санаттан шығарылған шамамен бағалау.

Есептеу мысалы

Үш сөйлемді алайық: «Онбординг жаңа пайдаланушыға өнімнің не үшін керек екенін тез түсінуге көмектеседі. Жақсы кеңес дәл уақытында шығып, бір ғана әрекет туралы айтады. Адам алғашқы минуттарда пайда таппаса, қойындыны жауып, қайтып келмеуі мүмкін.» Құрал 3 сөйлемде 31 сөз санайды.

Ұзын сөздерді белгілеу үшін буындар да есептеледі: қазақ тілінде әр дауысты дыбыс (а, ә, е, ы, і, о, ө, ұ, ү, и, у, я, ю, э) бір буын құрайды. Ереже көп сөзде дәл, бірақ «у» мен «и» әріптері дауыссыз немесе қосарлы дыбысты білдіретін сөздерде қателесуі мүмкін.

Сөйлем ұзындығы — түрлі тілдерде оқылуды ең тұрақты болжайтын көрсеткіштердің бірі. Дегенмен бұл өрескел өлшем:

• Мағынаны түсінбейді. Жаргонға толы қысқа сөйлем жеңіл деп бағаланады.
• Сөздің таныстығын өлшемейді. «Функционалдық» пен «ұсынымдар» сөйлем қысқа болса да мәтінді ауырлатады. Ұзын сөз ретінде бөлектелген сөздерге назар аударыңыз.
• Қысқа мәтінде тұрақсыз. Екі-үш сөйлемде бір ұзын сөйлем орташа мәнді күрт өзгертеді. Интерфейс мәтіндері үшін кеңес мәтінін тексеру құралы қолайлырақ.
• Сөйлемге бөлуге тәуелді. Тізімдер, тақырыптар және нүктелі қысқартулар («т.б.», «ж.т.б.», «т.с.с.») есептеуді шатастыруы мүмкін. Құрал әр жолды жеке сөйлем деп есептейді.
• Білім деңгейі шамамен ғана. Флеш кестесі АҚШ-тағы ағылшын тілді оқырмандарға арналған.

Нәтижені бір мәтіннің нұсқаларын салыстыру және ауыр жерлерді табу үшін қолданыңыз, абсолютті баға ретінде емес.

Көптілді IReST зерттеуі (International Reading Speed Texts) 17 тілде ересектердің іштей оқу жылдамдығын өлшеді, бірақ қазақ тілі оған кірмеген. Сондықтан құрал минутына 165 сөз деген бағалауды қолданады: бұл — IReST-тегі жалғамалы түрік тілінің көрсеткішіне (минутына 166 сөз) жақын шама, өйткені қазақ сөздері де жалғаулар есебінен ұзын.

Жылдамдық адамдар мен мәтіндерге қарай қатты өзгереді: таныс тақырып тезірек оқылады, сандар мен терминдерге толы нұсқаулық баяуырақ, ал интерфейс экранын адамдар оқығаннан гөрі көзбен шолады. Дауыстап оқу уақыты — сабырлы баяндау қарқынына арналған шамамен бағалау.

Интерфейс мәтіндерінде уақыт ерекше маңызды: кеңес немесе тур қадамы жүре оқылады, ал бірнеше секундқа сыймайтынның бәрі өткізіп жіберіледі.

• Ұзын сөйлемдерді бөліңіз. Бір сөйлем — бір ой. 20 сөзден ұзын сөйлемді мағынасын жоғалтпай екіге бөлуге әрдайым дерлік болады.
• Зат есімнен гөрі етістікті таңдаңыз. «Тексеруді жүзеге асыру» → «тексеру»; «төлемді жүзеге асыру» → «төлеу». Мәтін қысқарып, жанданады.
• Кеңсе тілін алып тастаңыз. «…мақсатында», «…шеңберінде», «…қамтамасыз ету» сөйлемді ұзартады, бірақ мағына қоспайды.
• Қысқа синонимді таңдаңыз. «Қазіргі уақытта» → «қазір», «пайдаланушылардың назарына ұсынылады» → «көрсетеміз».
• Сандарды цифрмен жазыңыз. «3 қадам» «үш қадамнан» тезірек шолынады.
• Қайта тексеріңіз. Сөйлемнің орташа ұзындығы азаюы керек, бірақ мақсат — анық мәтін, ең кіші сан емес.

Егер онбординг мәтіндерін жазсаңыз, пайдаланушы онбордингінің чеклистінен және SaaS онбордингінің мысалдарынан бастаңыз: онда кеңестер мен тур қадамдарын қалай жазу керегі қарастырылған.

1. Flesch R. A New Readability Yardstick. Journal of Applied Psychology, 32(3), 1948.
2. Flesch R. The Art of Readable Writing. Harper, 1949 — сөйлем ұзындығы мен білім деңгейі бойынша стиль кестесі.
3. Trauzettel-Klosinski S., Dietz K., IReST Study Group. Standardized Assessment of Reading Performance: The New International Reading Speed Texts IReST. Investigative Ophthalmology & Visual Science, 53(9), 2012 — 17 тілдегі оқу жылдамдығы (қазақ тілінсіз).
4. Оборнева И. В. Автоматизированная оценка сложности учебных текстов на основе статистических параметров. Дис. канд. пед. наук. М., 2006 — Флеш формуласының орыс тіліне бейімделуі.